نگاهی به فعالیت های ژورنالسیتی در غزنین

بر مبنای پیشنهاد آیسیکو(سازمان فرهنگی کشور های اسلامی ) قرار است غزنی در سال 2013 میلادی به حیث پایتخت تمدن جهان اسلام "انتخاب شود،به پیشواز این رویداد خجسته، مقاله آتی را به نشر میرسد

روزنامه نگاری در افغانستان با نشر جریده شمس النهاردر کابل به سال 1251 خ 1873 – م در زمان پادشاهی امیر شیرعلیخان آغاز میابد مگر مدت ها وقت گرفت تا فعالیت و ژورنالسیتی و از محدوده کابل پا فرا ترنهاده و سایر ولایات کشور را تحت پوشش خویش قرار دهد .

در واقع نیاز زمان ، مبارزه مستمر روشنفکران و دگرگونی های اقتصادی ،اجتماعی کشور طی چندین دهه ، منتج به آن گردید تا افزون بر شهر کابل ، سایر ولایات کشور نیز در گستره کارو فعالیت ژورنالسیتی قرار گیرند

فروغ فعالیت مطبوعاتی در دوره نهضت جوانان افغان علاوه از کابل در شهر های قندهار، هرات وجلال آباد تابیدن گرفت که سقوط نهضت و استبداد حاکم بعداز آن . آن چراغ را خاموش ساخت

پس از پایان جنگ جهانی دوم و تمثیل دموکراسی از سوی حکومت شاهی و اوجگیری جنبش های اجتماعی سیاسی سال های 1326- 1331 بار دیگر زمینه فعالیت ژورنالسیتی مهیا گردید و در نتیجه آن در برخی ولایات از جمله غزنی یکپایه مطبعه کوچک حروفی به کار انداخته شدتا نیازمندیهای ادارات محلی را به اوراق چا پی مرفوع سازد . در همین مطبعه است که نخستین شماره روزنامه دولتی بنام" سنائی " بتاریخ 18 اسد سال 1331 به مدیریت محمد ابراهیم " ثابت " نشرات خویش را آغاز نمود . و با این اقدام کار ژورنالسیتی در شهر باستانی غزنی ، محلی که روزگاری مرکز ثقافت و فرهنگ ومدنیت شرق بود، عرض موجودیت نمود و اولین گام در راه یک تحرک فرهنگی برداشته شد . دفتر روزنامه در دهلیز شمال شفاخانه ملکی قرار داشت .

سنایی در تداوم سال های بعد تحت مدیریت مسوول محب الرحمن هوسا ، فدا محمد صارم ، غلام غوث عالمی غزنوی ، غلام جیلانی " جلالی " عنایت اله رشید به نشر میرسید . هر یک از ذوات یاد شده در حدود امکانات و شرایط وقت ، در جهت بهتر شدن روزنامه مساعی جمیله به خرج دادند و زحمات فراوان متقبل شدند . صفحات روزنامه ء سنائی امکان آنرا مساعد ساخت ، تا یکتعداد نویسندگان قلم بدست زمینه برای تراویده های فکری خویش بیابند و با روزنامه سنائی همکاری قلمی داشته باشند . از این شمار اند منشی علی احمد خان شالیزی ،فقیر محمد خان حسرت ، نظر محمد خان روشن شالیزی ، استاد شیرین غزنوی ، سراج الدین پژواک ، غلام سخی فضلی ، مولانا عبدالباقی غزنوی ، عبدل الاحد عشیرتی ، غلام ستگیر مهجوز ، امان اله پژوانه ، قاضی غلام ربانی ملال ، ماه گل باقی ، عبدلااحد وحید ، در جریان سال های بعدی یکتعداد شاگردان لیسه های ذکور و اناث شهر غزنی نیز مقالات و اشعار خویش را در صفحات روزنامه به نشر میرسانیدند که از یکسو موجب تنوع و رنگینی صفحات روز نامه واز جانب دیگر باعث انکشاف فکری وذوق وذهن همکاران قلمی میگردید.در دهه قانون اساسی که آزادی های مدنی و دموکراتیک توسعه و تعمیق یافت ، احزاب سیاسی ومصبوعات غیر دولتی در کابل افزایش یافت واین پدیده نشرات غیر دولتی را دستخوش تغییر وتحول گردانید ودست اندر کاران مطبوعات غزنی ، نیز از این قاعده مستثنی نبودند .

در این دهه شخصیت های چون آقا محمد خان کامران ،نور محمد پوینده ، ساعی ، عبدلاحد ستام سروری که مدیر مسوول روزنامه سنائی بودند ، تعداد علاقمندان و همکاران قلمی سنائی افزایش یافت و تعدادی از شعرا و نویسندگان از قبیل نیاز محمد خوشه غزنوی ، غلام بهاء الدین زلاند ، محمد حنیف قوام ، غلام غوث عندلیب ، احمدشاه از هرفیضیار ، سید امان اله میرزاده ، محمد زمان زایر ، محمد امان نایل ، مولانا سید عبدالقیوم هاشمی ، فدا محمد فدائی ، محمد غوث عمری ، غلام غوث احمد یار ، نقیب اله دقیق ، عبدالغفور امینی ، احمدشاه رفیقی و امثال آن تراویده های فکری خویش را به رشته ییتحریر کشیدندودر معرض مطالعه خوانندهگان قرار میدادند..

کودتای 26 سرطان 1352 محدودیت ها ی بر کار رسانه ها اعمال نمود و به تعقیب آن ، کودتای ثور 1357 کار رسانه یی را در چوکات حزبیت محدود نمود و ایدئولوژیک گردید. و روزنامه سنائی تربیون و مبلغ اهداف خ .د . خ. ا گردید . زمینه نشر اشعار و مقالات محدودتر شد.

پس از اعلام مشی مصالحه ی در سال 1365 ، تبلیغات حزبی در نشرات سنائی کم رنگتر گردید .

و به تدریج نشرات و مطبوعات غیر حزبی در کابل بوجود آمد و با طبع در ولایات نیز انحصار حزب بر نشرات دولتی رو به ضعف نهاد . در ادامه این روند ، برخی نهاد های فرهنگی در کابل عرض وجود نمود که یکی از آن نهاد فرهنگی حکیم سنایی بود که شعبه ولایتی آن درولایت غزنی فعالیت های فرهنگی دست یازید .

با سقوط حاکمیت داکترنجیبالله. و در طی یک دهه پس از ان الی 1380 فعالیت نشراتی سنائی به رکود مواجه شد و در مجموع فعالیت های فرهنگی متوقف گردید و روزنامه سنائی به جریده تبدیل گردید .

روز نامه سنائی در طی چهار دههفعالیت خویش 1331-1371.خدر موقف یک نشریه دولتی فراز ها ونشیب های داشته است. سنائی ، مانند هر نشریه دولتی دیگر آن زمان تبلیغ اهداف حکومت و رسانیدن مطالبات قوای حاکمه ، به مردم را در سر لوحه ی کاری خود قرار داده بود ، در شرایط آن روزی که تشکلیلات حکومت محلی بسیار محدود بود ، موسسات تعلیمی معدودی نیز تازه به تعلیم و تربیه متعلمان آغاز نموده بود و افراد با سواد و از آن جمله علاقمندان مطالعه نشریه ها و بویژه نشریه ایکه " رسمی " بود ، بی نهایت محدود بود ، مسوولیت بزرگ به دوش مطبوعات وقت بود و نشریه سنائی با کمی دانش مسلکی و نبود تجربه کاری در جاده نا هموار با گامهای لرزان طی طریق می نمود . برویت یکتعتداد شماره های موجود نزد نگارنده در ذیل به برخی جنبه های تخنیکی ومسلکی سنایی اشاره میگردد.

نام روزنامه "سنائی " به خط زیبای نستعلیق در بالای صفحه قرار داشته و در دو کناره آن جمله "بی د تعطیل له ورحو هره ورح خپریزی " به خط نسخ آمده است .

صاحب امتیازموسسهٍ نشراتی سنائی و مدیر مسوول آن محب الرحمن هوسا بوده است . قطع روزنامه ا چهار و در چار صفحه و هر صفحه دارای ستون، بعضاَ َ 2 و یا 3 ستون تقسیم شده است و در مطبعه غزنی بچاپ رسیده است

محتوای شماره های دست داشته را ، مقالات و اشعار تشکیل میدهد حتا یکخبر داخلی و یا خارجی در آن دیده نمیشود . احتمالاَ َ نبود منابع خبری و یا خبر نگاران محلی سبب این کار بوده است . مقالات طولانی و در چندین شماره پیهم منتشر شده است بر خلاف امروز ، که خلاصه و کوتاه نویسی نشانه تبحر و تجربه و فهم مسلکی محسوب میشود در آن زمان نگاشتن مقالات طولانی نشانه فهم و دانش نویسنده محسوب میشد . بعنوان مثال :

مقاله ٍ " ظالم او مظلوم وگوری " تمام صفحه اول شماره 25 سال چهارم مورخ 22 سنبله 1334 و ترجیع بند سروده شیریندل غزنوی صفحات 2و3ومقاله متارکه جمگ اسرایل علیه اعراب را به خود اختصاص داده است تمام یک شماره آن شامل چهار ویا پنج عنوان مطلب است که بعضاَ َ ادامه بخشهای است که در شماره های قبل بچاپ رسیده و ادامه ٍ آن به شماره های بعدی موکول شده است . اما نکته قابل ذکر نبود خبر در روزنامه است که سنگپایه ژورنالیزم و مطبوعات رامیسازد . از سال ششم نشراتی دگر گونی های درشکل و محتوای روزنامه به نظر میخورد که مهمترین آن نشر اخبار داخلی کشوردر صفحات اول آن است و تنوع و رنگینی بیشتر آن خواننده را بخود جلب مینماید . چنانکه در شماره 151 مورخ 19/7/1337 قطع روزنامه دو برابر بزرگ شده و 12 عنوان خبر وگزارش خبر ی . منتشر شده است . قابل یاد آوریست برخی ازین خبرها فاقد تاریخ است و خواننده نمی فهمد که حادثه در چی زمانی اتفاق افتاد ه است .

به نظر میرسد که روزنامه سنائی مقالات را از نشرات مرکزی اخذ و دوباره بچاپ میرسانیده است . مانند مقاله : اعتدال فضلیت است که نویسنده آن مبارز ( احتمالاَ َ عبدالحمید مبارز ) و یا از اشتر تا طیاره که نویسنده آن گویا است و یا قطعات ادبی جدید که مترجم آن غلام حضرت کوشان است و امثال آن ،

از شماره 143سال 1352 در دیزاین وهمچنان محتویات سنایی دگر گونی های مثبت دیگری عرض وجود نموده است . ازاین شمار است کم شدن مقالات وافزایش خبرهای داخلی وخارجی ومهمتر ازهمه نشر خبر های مربوط به ولایت غزنی مانند محکوم شدن بریدمن امنیه ولسوالی جغتوبه ده ماه حبس از سوی محکمه،جریمه دوکانداران متخلف، ارایه معلومات در مورد نیازمندی های ضروری مردم ،وقت حرکت بسهای مسافر بری از غزنی به کابل وقندهار ،تلفون های ضروری دواخانه ودوکتورنوکریوالی.

صفحات اختصاصی"زن امروز"،وجیزه ها،آشپزی وگزارش ازمراسم ازدواج زنان در فرانسه وامثال آن ازپدیده های مثبت دیگر کار روز نامه نگاری در روزنامه"سنایی"است،که دردهه شصت سده جاری به ظهور رسیده است.

احسان پژوهش

1-نشریه سنایی،سالهای 1337-1352-1332

2روزنامه انیس شماره پیهم،ماه های سرطان واسد،سال 1349

یادداشت: این مقاله در شماره ماه حوت ۱۳۸۹ ماهنامه " طلایه ظفر"نیز به نشر رسیده است.

ازدواج...